Bez komornika. ZUS może sam potrącić pieniądze z emerytury – choćby do połowy świadczenia

Zobaczyłeś na koncie przelew niższy, niż się spodziewałeś, mimo iż nie masz żadnego długu u komornika? Nie w każdym przypadku chodzi o pomyłkę – ZUS ma własne, odrębne uprawnienie do odzyskiwania pieniędzy bezpośrednio z kolejnych wypłat emerytury czy renty, bez pośrednictwa komornika i bez wyroku sądu. Dotyczy to sytuacji, w której senior pobrał w przeszłości świadczenie, które mu się nie należało.

Fot. Evgeny Atamanenko / Shutterstock.

Skąd bierze się „nienależnie pobrane” świadczenie?

Najczęstszym źródłem takich sytuacji jest spóźnione albo brakujące zgłoszenie zmiany okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokość – na przykład podjęcia dodatkowej pracy zarobkowej ponad dopuszczalny próg przy rencie, uzyskania innego świadczenia, które nie może być pobierane równolegle, czy właśnie kontynuowania zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy bez formalnego rozwiązania umowy, co – jak przy zawieszeniu emerytury – samo w sobie może prowadzić do wypłaty świadczenia, które później okazuje się nienależne za dany okres.

Choć takie zdarzenie są niezwykle rzadkie, dochodzi też do sytuacji w których nienależne świadczenie wynika ze zwykłego błędu ZUS. Dzieje się tak np. w przypadku wypłacenia 14. emerytury gdy ta się nie należy czy to z powodu przekroczenia limitu emerytury czy należenia do grupy osób wykluczonych.

ZUS w takich przypadkach wydaje decyzję określającą kwotę nienależnie pobranego świadczenia, od której świadczeniobiorcy przysługuje odwołanie.

ZUS sam sobie jest wierzycielem i egzekutorem

Gdy Zakład ustali, iż dana osoba przez pewien czas otrzymywała świadczenie nienależne – na przykład dlatego, iż nie poinformowała na czas o zmianie swojej sytuacji, przekroczyła dopuszczalny próg dodatkowego przychodu przy rencie, albo kontynuowała zatrudnienie u tego samego pracodawcy bez wcześniejszego rozwiązania umowy – nie musi kierować sprawy do sądu ani zlecać jej komornikowi. Może zamiast tego pomniejszać kolejne wypłaty o ustaloną kwotę, aż do momentu spłaty całej należności. To rozwiązanie znacznie szybsze niż klasyczna droga egzekucyjna, bo nie wymaga tytułu wykonawczego ani udziału żadnej trzeciej instytucji.

Limit: do połowy świadczenia, z zachowaniem kwoty wolnej

Wysokość takiego potrącenia nie jest dowolna. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego oraz ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2025 r. poz. 1749), potrącenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń mieszczą się w tej samej kategorii co część innych należności publicznoprawnych i nie mogą przekroczyć 50 procent kwoty brutto świadczenia. Niezależnie od tego limitu procentowego obowiązuje też kwota wolna od potrąceń, czyli minimalna suma, jaka musi zostać wypłacona seniorowi bez względu na wysokość zadłużenia – od 1 marca 2026 roku wynosi ona w tej kategorii 1121,28 zł. Ta sama kwota wolna obowiązuje również przy potrącaniu nieopłaconych składek ZUS, świadczeń wyrównawczych dla osób uprawnionych do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dziećmi oraz części innych świadczeń wypłacanych przez Zakład.

Widać wyraźnie, iż przy niższych świadczeniach to właśnie kwota wolna, a nie sam limit 50 procent, faktycznie chroni seniora przed nadmiernym potrąceniem – dopiero powyżej mniej więcej 2242 złotych brutto pełny pięćdziesięcioprocentowy limit staje się realnym ograniczeniem, bo poniżej tego progu odjęcie połowy świadczenia zeszłoby poniżej gwarantowanej kwoty wolnej.

Co zrobić, gdy nie zgadzasz się z decyzją?

Decyzja ZUS o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, tak jak każda inna decyzja tego organu, podlega zaskarżeniu. Odwołanie składa się za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, do adekwatnego sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Złożenie odwołania w terminie nie zawsze samo w sobie wstrzymuje rozpoczęte już potrącenia, dlatego w sytuacjach spornych warto możliwie gwałtownie skonsultować się z prawnikiem albo z organizacją zajmującą się doradztwem dla seniorów, zamiast czekać z reakcją do momentu, aż potrącenia zostaną w całości zrealizowane.